Ποιος είναι ο «Νοητός Ήλιος της Δικαιοσύνης»;

Διαβάστε το άρθρο όπως δημοσιεύθηκε στο Ασφαλιστικό ΝΑΙ, τεύχος 175, Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2018

NAI 175 sel10

NAI 175 sel11

 

Το θέμα σε κείμενο 

 

Γράφει ο Ευάγγελος Γ. Σπύρου, εκδότης του «Ασφαλιστικού ΝΑΙ»

 

 

Το 2011 με αποκλειστική άδεια της ΜΙΝΟΣ ΕΜΙ Α.Ε. και χορηγούς την ΕΜΙ, την «ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» και την ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ επανακυκλοφόρησε το μουσικό έργο του Μίκη Θεοδωράκη ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη και ερμηνευτές τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, τον Θεόδωρο Δημήτριεφ και αφηγητή τον Μάνο Κατράκη. Ήταν σύνθεση του 1961-1963 σε Αθήνα και Παρίσι, λαϊκό Ορατόριο σε τρία μέρη για Λαϊκό Τραγουδιστή, Ψάλτη (βαρύτονο), Αναγνώστη (ηθοποιό), Λαϊκά Όργανα, Συμφωνική Ορχήστρα και Μεικτή Χορωδία. Η ηχογράφηση του έργου ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ υπό τη διεύθυνση Μίκη Θεοδωράκη έγινε την άνοιξη του 1964 στο στούντιο της Columbia, με ηχολήπτη τον Νίκο Δεσποτίδη και διευθυντή παραγωγής τον Τάκη Λαμπρόπουλο. Η πρώτη έκδοση έγινε το 1964 σε δίσκο 33 στροφών (Α’ μέρος: Η ΓΕΝΕΣΙΣ, Β’ μέρος: ΤΑ ΠΑΘΗ, Γ’ μέρος: ΤΟ ΔΟΞΑΣΤΙΚΟΝ). Ανάμεσα στα τραγούδια του και το ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ ΗΛΙΕ ΝΟΗΤΕ, που ο Οδυσσέας Ελύτης παρακαλά να «μη λησμονάτε» τη χώρα του… Οι ίδιες λέξεις αναφέρονται σε ύμνο των Χριστουγέννων. Αναπόφευκτα αυτές τις μέρες έρχονται στον νου πολλές σκέψεις για τους ποιητές και τις εμπνεύσεις τους.

Ο Μίκης Θεοδωράκης έγραψε μεταξύ άλλων ότι «…ήταν για μένα μια μεγάλη εύνοια της θεάς τύχης να βρεθώ μπροστά σε αυτό ακριβώς το ποιητικό έργο, που όλες θαρρείς οι διανοητικές, αισθητικές, συναισθηματικές και ιδεολογικές μου προσμονές και απαιτήσεις είχαν στραμμένες τις κεραίες τους προς την κατεύθυνσή του. Το πρόβλημα ήταν πώς να ισορροπήσω το καθαρά λαϊκό τραγούδι με τις έντεχνες μορφές της λαϊκής μουσικής, καθώς παρουσιάζονται είτε από την ορχήστρα είτε από τον ψάλτη (βαρύτονο) είτε από την χορωδία. Εδώ στην έντεχνη επεξεργασία, προχώρησα με πρόθεση εντελώς αφαιρετική. Με την συνείδηση, θα έλεγα, αγιογράφου που μισεί την σάρκα, θέλοντας να ταυτίσει την μορφή με την ψυχή. Στο διάβολο είπα και τα εγκεφαλικά κοντραπούντα και οι πολύπλοκες αρμονικές, ρυθμικές και ενορχηστρικές σχέσεις.

Ας βγει η ψυχή της μουσικής μας ακέραιη, ντυμένη με πάχνες και δροσοσταλίδες. Χορεύοντας με ρωμέικο νταούλι. Ας αφήσουμε τις επιδείξεις για τους λαούς που έχασαν την ψυχή τους κι ας τραγουδήσουμε απλά τους καημούς και τις ελπίδες της ρωμιοσύνης». (Σημείωμα του Μ.Θ. στο εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης.)

Ο Οδυσσέας Ελύτης που έγραψε την ποίηση τόνισε στον συνθέτη πως το Άξιον Εστί το βλέπει σαν μια Λαϊκή Λειτουργία. Ο ψάλτης – βαρύτονος στο έργο Θεόδωρος Δημήτριεφ έψελνε τότε στη Ρωσική Εκκλησία.

Ο Μίκης Θεοδωράκης όταν επέλεξε τον Μάνο Κατράκη και τον ψάλτη Δημήτριεφ είχε στον νου του το τελετουργικό της ορθόδοξης λειτουργίας με τους δύο ψάλτες και τον ιερέα αναγνώστη. Εκατομμύρια άνθρωποι σε όλον τον κόσμο τραγούδησαν το ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ και ειδικότερα το τραγούδι «Ένα το Χελιδόνι και η Άνοιξη ακριβή» και το «Της Δικαιοσύνης Ήλιε Νοητέ»!

Αν και το ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ είναι ένας από τους εμπορικότερους δίσκους, στην αρχή υπήρξαν πολλές δυσκολίες και αρνήσεις για την έκδοσή του (εμπορικές, πολιτικές, μάλιστα η Columbia είπε στην αρχή ένα ξερό ΟΧΙ όπως έγραψε ο Andreas Brandes στην έκδοση του 2011). Η πίστη στο έργο και η επιμονή του Μ. Θεοδωράκη μας χάρισαν την κυκλοφορία του δίσκου με τους ζωγραφισμένους από τον Γιάννη Τσαρούχη αρχάγγελους στο εξώφυλλο.

Στα προεόρτια και την εορτή Χριστουγέννων κάθε χρόνο στην Ορθόδοξη Εκκλησία ακούγονται μελωδικοί ύμνοι και ανάμεσά τους από τους υμνωδούς ο Χριστός ονομάζεται Ήλιος της Δικαιοσύνης νοητός. Άγνωστοι, ταπεινοί, ανώνυμοι και επώνυμοι υμνογράφοι της Εκκλησίας μας ξεδίψασαν πολλούς διψασμένους και κουρασμένους στο πέρασμα των χρόνων που κατέφυγαν στη Ζωοδόχο Πηγή της Εκκλησίας. Ποιητές, υμνογράφοι, μελωδοί, αγιογράφοι και ζωγράφοι, με ταπεινό φρόνημα και πίστη μετά από μεγάλο χρόνο νηστείας και προσευχής, εμπνεύστηκαν και κατέγραψαν ύμνους, τροπάρια, επιστολές και Ευαγγέλια, διαμάντια, άσματα ασμάτων, τροφή για νομπελίστες ποιητές και μουσικούς αλλά και για κάθε αμαρτωλό και τελώνη (άνθρωπο) που κατέφευγε στων ναών τα σκαλοπάτια.

Αγαπημένοι μου φίλοι, «μη παρακαλώ σας μη» ξεχνάτε την Ορθόδοξη Ελλάδα και Εκκλησία μας! Προσευχηθείτε και για αυτούς που την αδικούν!

Πάμπολλες φορές έχουν αναφερθεί οι επηρεασμοί των ποιητών και μουσικών από τη βυζαντινή, εκκλησιαστική και ορθόδοξη λατρεία. Πολύ μεγάλες δημιουργίες έχουν αφετηρία κάποιες μεγαλοπρεπείς εκκλησίες, αλλά και μικρά ταπεινά εκκλησάκια στα νησάκια του Αιγαίου ή τα πράσινα χωριουδάκια της πατρίδας μας…

Ίσως είναι ευκαιρία να γευθούμε από αυτόν τον πνευματικό πλούτο και να ξεδιψάσουμε τα ξεραμένα μυαλά τού είναι μας από τις δροσερές πηγές της Χριστιανικής Παράδοσης, που ξεδιψάνε και χορταίνουν διψασμένους και πεινασμένους για «δικαιοσύνη»…

Δυστυχώς υπάρχουν και αυτοί που δεν τους ενδιαφέρουν όλα αυτά, όπως και εχθροί και παραπλανημένοι λόγω αμάθειας που δεν πρέπει να μας επιβάλλουν το δικό τους τίποτα. Εγώ προτιμώ τον Οδυσσέα Ελύτη και όσους του έδωσαν Νόμπελ Λογοτεχνίας! Μαζί με αυτούς θα προσεύχομαι στον Ήλιο της Δικαιοσύνης, που για τους χριστιανούς είναι ο Χριστός, να μην ξεχνάει τη χώρα μου. «Της Δικαιοσύνης Ήλιε νοητέ» γράφει ο Ελύτης και τραγουδά ο Μίκης Θεοδωράκης, αλλά ταυτόχρονα σε χιλιάδες ορθόδοξα ψαλτήρια, ψάλτες επικαλούνται και δοξάζουν τον Χριστό ως Ήλιο της Δικαιοσύνης!

Δείτε τι λέει ένα τροπάριο των Χριστουγέννων:

«Ἀνέτειλας Χριστὲ ἐκ Παρθένου, νοητὲ Ἥλιε τῆς Δικαιοσύνης· καὶ Ἀστήρ σε ὑπέδειξεν, ἐν Σπηλαίῳ χωρούμενον τὸν ἀχώρητον…» 

και άλλο:
«Ἡ γέννησίς σου Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ἀνέτειλε τῷ κόσμῳ, τὸ φῶς τὸ τῆς γνώσεως· ἐν αὐτῇ γὰρ οἱ τοῖς ἄστροις λατρεύοντες, ὑπὸ ἀστέρος ἐδιδάσκοντο· σὲ προσκυνεῖν, τὸν Ἥλιον τῆς δικαιοσύνης, καὶ σὲ γινώσκειν ἐξ ὕψους ἀνατολήν, Κύριε δόξα σοι».

Το ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟ ΝΑΙ, όλοι οι συνεργάτες μας ευχόμαστε καλά Χριστούγεννα, καλό 2019 και ο Ήλιος της Δικαιοσύνης να μας εμπνεύσει (όπως έκανε σε τόσους πολλούς) προς όφελος όλων μας και να μας οδηγήσει στα καλά και συμφέροντα της ζωής μας! Χρόνια Πολλά σε όλους!

 

Ευάγγελος Γ. Σπύρου